Weesp: al 671 jaar stad van genot
In dit artikel:
Weesp viert op 20 mei 1355 haar stadsrechten — dit jaar precies 671 jaar — maar lang voordat het plaatsje onder de rook van Amsterdam vooral bekend werd om rust en terrasjes, was het een drukke fabriekstad waar genotsgroei de economie bepaalde. Vanaf de middeleeuwen lag er al bewoning langs de Vecht, maar vooral in de 17e eeuw veranderde Weesp in een industrieel knooppunt: overal zwierven brouwers, stokerijen en later chocoladefabrieken langs de grachten.
De Vecht leverde het cruciale ingrediënt: uitzonderlijk schoon water. Dat maakte Weesp aantrekkelijk voor bierbrouwers; in de Gouden Eeuw telde de stad meer dan dertig brouwerijen die gezamenlijk ongeveer 20.000 vaten per jaar produceerden — ruwweg een half miljoen liter in een betrekkelijk kleine plaats. Meer dan de helft van de inwoners had direct of indirect werk in de biersector. Het bier verliet Weesp per schip richting Amsterdam, de Zuiderzee en verder; zelfs VOC-schepen namen Weesper bier mee, omdat het veiliger en langer houdbaar was dan water tijdens lange reizen.
De tweede grote industrie was jenever. In de 17e en 18e eeuw groeide Weesp uit tot een van de belangrijkste jeneversteden van Nederland met tientallen stokerijen en een economische bloei die zichtbaar werd in gebouwen als het stadhuis — grotendeels gefinancierd met accijnzen op bier en jenever. Die rijkdom kende echter ook een rauw randje: stookafval belandde in straten en grachten en er gingen verhalen rond over enorme aantallen varkens die afval wegvraten — soms werd gezegd dat er tien varkens per inwoner rondliepen.
Het eind van de 18e en het begin van de 19e eeuw bracht tegenslag. De Franse bezetting onderbrak de export van jenever en zette een periode van verval in gang; concurrenten zoals Schiedam herpakten zich sneller, waardoor Weesp marktaandeel verloor. De ommezwaai kwam met cacao: de familie Van Houten, die cacao en cacaopoeder betaalbaar maakte, verplaatste in de 19e eeuw de productie van Amsterdam naar een leegstaande stoomfabriek in Weesp. Vanuit daar groeide Van Houten uit tot een internationaal merk; reclame verscheen tot bij Gibraltar en het Suezkanaal, en bekende namen als Laurel en Hardy deden mee aan die vroege wereldwijde marketing.
Die twee golven — alcohol en cacao — maken Weesp tot een opvallend voorbeeld van industriële vernieuwing buiten de klassieke staal- of kolenindustrie. De stad experimenteerde met nieuwe technieken en productiemethoden om houdbaarheid en kosten te verbeteren en zo genot voor grotere groepen toegankelijk te maken.
Het industriële verleden is nog tastbaar: pakhuizen, monumentale fabrieksgebouwen en het Van Houten-complex herinneren aan die tijden. Ook nu grijpen nieuwe initiatieven terug op die traditie: de Wispe Brouwerij wekt de biergeschiedenis nieuw leven in en in een voormalige kerk aan de Herengracht wordt weer jenever gestookt. Weesp blijkt daarmee al 671 jaar lang een plaats gebouwd op kleine vormen van verleiding — van bier en jenever tot chocolade — en op de innovatie om die verleiding te produceren en te verspreiden.