Staatsgeheimen en een handgeschreven pagina van Marx: een kijkje in de schatkamer van het IISG

In dit artikel:

Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam verzamelt al negentig jaar archieven, boeken, foto’s en ander materiaal van sociale en arbeidersbewegingen wereldwijd. De collectie omvat bijna 6.000 archieven, een miljoen boeken en tijdschriften en 150.000 tekeningen en prenten. Een van de topstukken is de enige bekende handgeschreven pagina van het Communistisch Manifest van Karl Marx, die tot Unesco-erfgoed is benoemd.

Het IISG werd in 1935 opgericht, toen fascistische regimes in Europa aan de macht kwamen. Veel archieven uit onder meer Rusland, Polen, Duitsland en Spanje werden naar Amsterdam gebracht om ze veilig te stellen. Na de Duitse inval in 1940 namen de nazi’s een groot deel mee, omdat ze de documenten wilden bestuderen om hun ideologische tegenstanders beter te begrijpen. Na de oorlog keerde een deel terug; sommige stukken zijn nog altijd vermist.

Nu oud-directeur en historicus Leo Lucassen met pensioen gaat, neemt Lily Knibbeler het leiderschap over. Beiden benadrukken dat fysieke én digitale beveiliging noodzakelijk is, omdat de archieven gevoelige informatie over nog levende activisten kunnen bevatten. Het instituut wil vooral de stemmen van minderheden en tegenbewegingen bewaren, zonder mensen of hun families in gevaar te brengen.

Lucassen en Knibbeler zien de collectie bovendien als belangrijk voor het begrijpen van democratie, juist nu die wereldwijd onder druk staat. Naast klimaatverandering noemen zij de afnemende ruimte voor meerstemmigheid een grote zorg. Lucassen houdt desondanks vast aan optimisme als maatschappelijke plicht.