Souvenirs, badeendjes en stroopwafels: nog altijd honderden toeristenwinkels in de stad

In dit artikel:

AT5 telde in het centrum van Amsterdam 583 zaken die zich vooral op toeristen richten, van souvenirwinkels en headshops tot pizzeria’s en steakhouses. De telling is onderdeel van een onderzoek naar de vraag of gemeentelijke maatregelen tegen massatoerisme effect hebben gehad sinds de alarmerende woorden van burgemeester Eberhard van der Laan in 2016 en de ingrepen die volgden (hotelstop, verbod op bierfietsen, hogere toeristenbelasting, beperkingen op nieuwe toeristenzaken).

Om tot een scherp beeld te komen definieerde AT5 zestien categorieën van toeristische bedrijven: onder andere souvenirs, head- en smartshops, mini-supermarkten, kaaszaken, stroopwafel- en koekwinkels, pannenkoekenhuizen, patatzaken, hamburgertenten, pizzeria’s en Argentijnse steakhouses. Zaken die vooral bewoners bedienen werden buiten beschouwing gelaten; bij twijfel is er gekeken naar assortiment, gevelteksten, taalkeuze op menu’s en klantenbestand, en soms is het personeel gevraagd.

Belangrijkste cijfers en patronen
- Totaal getelde toeristenzaken: 583.
- Meest voorkomende categorie: souvenirwinkels (145; bijna een kwart van het totaal).
- Veelvoorkomende horeca: 65 pizzeria’s en 62 steakhouses, vaak gegroepeerd in clusters (bijv. Warmoesstraat, Leidsedwarsstraat).
- Head- en smartshops: 57, met concentratie in het Wallengebied.
- Stroopwafel- en koekzaken stijgen snel door socialmediatrends; badeendjeswinkels zijn nog klein maar aanwezig (13).
- Kaaswinkels: 24 toeristische vestigingen, waarvan 13 van Henri Willig; die ondernemer benadrukt dat zijn winkels ook op buurtklanten mikken, maar verloor een rechtszaak tegen de gemeente over nieuwe toeristische kaaszaken.

Hotspots
De Damstraat en Nieuwendijk springen eruit als toeristenstraten met een grote diversiteit aan toeristische aanbieders. Korte stegen zoals de Lange Niezel (minder dan 90 meter) telden verrassend veel toeristenzaken. Rond toeristische attracties — Bloemenmarkt, Anne Frank Huis, Westertoren, Negen Straatjes — liggen eveneens veel van deze winkels. In de Jordaan zijn relatief weinig puur toeristische winkels; die buurt bevat meer horecaplekken die ook Amsterdammers trekken.

Beleid en effectiviteit
De gemeente kondigde in 2017 een stop aan op nieuwe toeristenzaken en voerde sindsdien diverse maatregelen door: aanpassing van bestemmingsplannen, strengere handhaving, proef met vergunningplichten en een fonds om panden op te kopen. Het effect is dubbelzinnig:
- In sommige categorieën is een daling zichtbaar: bijvoorbeeld mini-supermarkten daalden van 42 (2017) naar 30; headshops gingen licht van 59 naar 57. Souvenirwinkels stegen aanvankelijk (144 → 151 tussen 2017 en 2022) maar zakten daarna weer naar 144.
- Tegelijk zijn nieuwe trends (stroopwafel-, badeendjes- en soortgelijke shops) recent snel opgekomen en compenseren ze deels de afname in andere segmenten. Ook zijn veel winkels die al bestonden lastiger te verwijderen dan nieuwe vergunningen tegen te houden.

Wethouder Mbarki stelt dat de maatregelen de komst van nieuwe toeristenzaken hebben afgeremd en dat er anders veel meer gevallen zouden zijn, maar dat het moeilijk is om bestaande bedrijven weg te krijgen. Retailexpert Paul Moers vindt dat de gemeente te weinig daadkracht toont en noemt het aanbod “overkill”; hij ziet verloedering en gebrek aan diversiteit in straten als de Nieuwendijk.

Juridische en praktische beperkingen
Vergelijkingen over tijd zijn lastig omdat de gemeente andere categorie-indelingen hanteert en omdat sommige winkeltypes pas recent populair zijn. Juridisch is het ook niet altijd eenduidig vast te stellen of een zaak alleen toeristen bedient, waardoor handhaving en verbodsbepalingen beperkingen kennen. Een voorbeeld van die juridische strijd is het verloren beroep van Wiebe Willig tegen het gemeentelijke verbod op nieuwe toeristische kaaswinkels.

Conclusie
De binnenstad blijft duidelijk verzadigd met toeristisch aanbod; in cijfers zijn lichte verbeteringen zichtbaar in enkele categorieën, maar nieuwe hypes en bestaande winkels houden het totaal hoog. Per saldo lijkt het gemeentelijke beleid de groei deels afgeremd te hebben, maar de effecten zijn tot nu toe beperkt: veel bestaande toeristenzaken blijven bestaan en nieuwe trends ontstaan continu, waardoor bewoners en ondernemers nog steeds te maken hebben met een sterk op toerisme gericht stadsbeeld.