Moet de bezem door het ambtenarenapparaat of valt de ambtelijke obesitas wel mee?
In dit artikel:
Amsterdam telt in enkele jaren flink meer gemeentelijke medewerkers: van 15,7 ambtenaren per 1.000 inwoners in 2015 naar 20 nu, in totaal ruim 22.000 medewerkers (ongeveer 18.700 in vaste dienst). De loonkosten vormen met circa 2 miljard euro per jaar de grootste post van de gemeentebegroting. Kritische raadsleden spreken van “ambtelijke obesitas” en het college kondigde in september een reorganisatie aan die vanaf 2027 jaarlijks 15 miljoen euro op personeel moet besparen.
Vergelijking met andere grote steden levert een genuanceerder beeld op. Rotterdam (ongeveer 14.400 ambtenaren) heeft sinds 2018 zelfs meer ambtenaren per inwoner dan Amsterdam; Den Haag en Utrecht hebben aanzienlijk minder. Over de afgelopen zeven jaar groeiden personeelsaantallen in alle G4-gemeenten met zo’n 3–4 procentpunt; Amsterdam groeide het minst. Appearatskosten (personeel, gebouwen, materieel) zijn hoog in Amsterdam en Rotterdam, terwijl Amsterdam juist relatief lage overheadpercentages kent (9,3% versus circa 12% elders), al is die overhead in Amsterdam het sterkst toegenomen.
De toename wordt door experts en de gemeente zelf deels verklaard door structurele oorzaken: decentralisaties in 2015 (jeugdzorg, Wmo, Participatiewet), invoering van nieuwe wetgeving, de coronacrisis, en de groei van de stad met meer bewoners en toeristen. Ook stedelijke complexiteit — haven, internationale bedrijven, ondermijning, vernieuwing van sociale woningvoorraad — vraagt om meer capaciteit. Daarnaast bemoeilijken organisatorische verschuivingen vergelijkingen: komende opsplitsing van Waternet plaatst volgend jaar ongeveer 1.000 medewerkers op de gemeentelijst, terwijl eerdere verzelfstandigingen (zoals het GVB) personeelsaantallen van de gemeente juist hebben verkleind.
Praktische problemen worden genoemd als argument voor krimp: besluitvorming zou traag en gefragmenteerd zijn, met veel overleglagen, en dat zou de uitvoering remmen. Een hoog ziekteverzuim van 9,6% (ruim 2.000 medewerkers) wordt deels gelinkt aan weinig verantwoordelijkheid en veel hiërarchische lagen. Tegelijkertijd waarschuwen bestuurskundigen dat het simpelweg verminderen van fte’s geen garantie is voor beter bestuur; het college draagt zelf verantwoordelijkheid voor organisatie en functioneren.
Andere concrete punten uit het onderzoek en de discussie:
- Externe inhuur steeg landelijk van 10% naar 17,5% in tien jaar; Amsterdam heeft dit aandeel recent weten te verminderen maar streeft naar terug naar 10%, wat op korte termijn onwaarschijnlijk lijkt.
- Binnen Amsterdam groeiden vooral de clusters Stadsbeheer & Dienstverlening en Ruimte en Economie, terwijl Stadsdeelorganisaties krimpten; de gemeente noemt vergroting van de stad en meer bezoekers als reden voor extra stadswerkers en reinigers.
- Benchmarks tonen geen eenduidig beeld van inefficiëntie: op sommige indicatoren scoort Rotterdam hoger, Amsterdam op andere; verschillen in wat taken intern blijven of worden uitbesteed maken directe vergelijkingen lastig.
De gemeente start een nadere analyse per afdeling en voert de reorganisatie uit onder leiding van brandweercommandant Tijs van Lieshout, met als doel een kleinere, slagvaardigere organisatie. Politieke reacties lopen uiteen: sommige raadsleden en deskundigen ondersteunen hervorming en kritische reflectie op organisatie en effectiviteit; anderen waarschuwen tegen bezuinigingen als doel op zich en benadrukken dat ambtenaren essentieel werk doen en dat de collegeleiding verantwoordelijk is voor het functioneren van de organisatie.