Meeste volmachtstemmen in Nieuw-West; strengere regels zouden slecht zijn voor de opkomst

In dit artikel:

Na de meest recente gemeenteraadsverkiezingen staat het gebruik van de volmachtstem – waarbij iemand anders jouw stem uitbrengt – onder scherp toezicht. AT5-onderzoek toont dat volmachten in Amsterdam vooral worden ingezet in stadsdelen met de laagste opkomst: met name Nieuw-West, Noord en Zuidoost. Dit voedt de discussie over fraudegevoeligheid en over mogelijke aanpassingen van de regels.

Historisch gezien bestaat de volmacht al bijna een eeuw. Waar vroeger strikte voorwaarden golden (zoals een reden en een vroegtijdige machtiging), zijn de regels in de loop van de tijd versoepeld: een handtekening en kopie van een identiteitsbewijs volstaan tegenwoordig om iemand te machtigen. Tegelijkertijd heeft de OVSE herhaaldelijk kritiek geuit op het Nederlandse volmachtgebruik. De zaak die recent in Gorinchem naar buiten kwam — waarbij volmachten werden geworven en kiezers beïnvloed — maakte het onderwerp opnieuw actueel en leidde tot oproepen om de regels aan te scherpen (bijvoorbeeld terug naar één volmacht per persoon of weer een schriftelijke motivatie verplichten).

Cijfers laten zien dat ongeveer 10 procent van de stemmen bij landelijke en Amsterdamse verkiezingen via volmacht wordt uitgebracht. In Amsterdam waren 147 van de 461 stembureaus boven dat gemiddelde; binnen de top 50 locaties met het meeste volmachtgebruik zijn 28 in Nieuw-West, 9 in Noord en 7 in Zuidoost gevestigd. In de vier stembureaus met het hoogste aandeel volmachten was één op de vijf stemmen een volmacht. Eerder onderzoek uit 2018 wees uit dat volmachtstemmen relatief vaker voorkomen onder Amsterdammers met Marokkaanse, Turkse en Surinaamse achtergrond.

Politicologen en lokale politici benadrukken dat volmachten enerzijds fraudegevoelig kunnen zijn — omdat de overheid geen zicht heeft op de overdracht van de stempas — maar anderzijds ook een praktische manier vormen om de deelname van groepen met een afstand tot de politiek te vergroten. In wijken met lage opkomst spelen factoren als taalbarrières, lagere opleidingsniveaus en minder verbinding met politieke instituties een rol. Wie strenger reguleert, riskeert volgens deskundigen dat de opkomst in die wijken verder daalt en de raad nog minder representatief wordt.

De gemeente Amsterdam wijst erop dat zij de landelijke regels niet bepaalt, maar wel mensen informeert over de mogelijkheden rond volmachten en maatregelen neemt om fraude te beperken. Minister Pieter Heerma (BZK) kondigde aan dat de verkiezingen — inclusief de Gorinchem-casus — worden geëvalueerd om te bepalen of regelgeving aangepast moet worden.

Experts pleiten ervoor niet alleen juridisch in te grijpen, maar vooral te investeren in het verhogen van het democratisch functioneren in achterblijvende wijken: ondersteuning van het maatschappelijk middenveld, doelgroepgerichte voorlichtingscampagnes en langdurige inzet om bewoners te betrekken bij lokale politiek. Concreet advies is om de volmacht niet af te schaffen maar te combineren met maatregelen die opkomstongelijkheid aanpakken, omdat anders de stem van grote delen van de stad nog verder kan verzwakken.