Hoe het Noordzeekanaal de stad uit het slop haalde: "Anders was 't allemaal naar Rotterdam gegaan"

In dit artikel:

De opening van het Noordzeekanaal in 1876 was een keerpunt voor Amsterdam. De stad verkeerde toen in een diepe economische crisis: de haven was vervallen, de werkloosheid en armoede waren groot en veel inwoners vertrokken. Door het dichtslibben van het IJ konden steeds grotere schepen de stad nauwelijks bereiken. De route via de Zuiderzee was bovendien ondiep, onvoorspelbaar en omslachtig. Schepen weken daarom steeds vaker uit naar Rotterdam, dat Amsterdam als economische grootmacht dreigde voorbij te streven.

Het bestaande Noordhollandsch Kanaal tussen Amsterdam en Den Helder bood geen oplossing, omdat schepen snel groter werden. De aanleg van een directe verbinding met de Noordzee via IJmuiden leek noodzakelijk, maar financiering bleek een groot probleem. De overheid wilde niet betalen en Nederlandse investeerders vonden het verwachte rendement te laag. Uiteindelijk financierde een Engelse makelaar het project. Duizenden Nederlandse en Engelse arbeiders groeven het kanaal in tien jaar tijd met de hand, onder zware en slechte omstandigheden.

Na de opening kreeg Amsterdam rechtstreeks toegang tot de Noordzee. De handel trok aan, er kwam weer werk en de bevolking groeide. Ook veranderde het stadsbeeld ingrijpend: in het IJ werden drie kunstmatige eilanden aangelegd, waaronder het eiland voor het Centraal Station, en aan de Oostelijke Handelskade verrezen grote pakhuizen. Volgens historicus Koen Kleijn maakte het kanaal van Amsterdam een moderne havenstad en ontstond daardoor het moderne havenbedrijf. Zonder die verbinding had veel kapitaal volgens hem mogelijk naar Rotterdam gevloeid.

De haven beslaat inmiddels ongeveer een zevende van Amsterdam en heet Port of Amsterdam. Tegelijkertijd staat de toekomst ervan ter discussie. De haven ligt steeds verder buiten de stad, terwijl Amsterdam ruimte zoekt voor woningen en groene energie. De gemeente wil het Westelijk Havengebied deels ontwikkelen tot Haven-Stad, met uiteindelijk 70.000 woningen, terwijl de provincie het gebied als bedrijventerrein wil behouden. Daarnaast moet de haven verduurzamen en minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen, zonder haar economische functie te verliezen. Volgens havenbedrijf en historici gaat het daarom niet om een keuze tussen stad en haven, maar om ruimte voor beide.