Hoe een spoorwegstaking tot de Hongerwinter leidde

In dit artikel:

Op 17 september 1944 legden ongeveer 30.000 medewerkers van de Nederlandse Spoorwegen hun werk neer na een gecodeerde oproep via Radio Oranje: „De kinderen van Versteeg moeten onder de wol.” Versteeg was de schuilnaam van spoorwegdirecteur Willem Hupkes; de „kinderen” waren het spoorwegpersoneel. De staking moest de geallieerde Operatie Market Garden ondersteunen, die bij Arnhem, Nijmegen en Eindhoven een snelle opmars naar het noorden moest mogelijk maken.

De spoorwegen waren tijdens de bezetting van groot belang voor de Duitse oorlogsvoering. Ze vervoerden militair materieel en troepen, maar ook Joodse mensen, Roma en Sinti vanuit Amsterdam en andere plaatsen naar Westerbork en vervolgens naar vernietigingskampen. Hupkes had daarom al geld laten reserveren om stakers te kunnen doorbetalen, maar wilde de staking pas inzetten wanneer die militair effect kon hebben.

De geallieerde aanval liep echter vast bij Arnhem. Het zuiden van Nederland werd bevrijd, maar Amsterdam en het westen bleven tot het voorjaar van 1945 bezet. De spoorwegstaking hield acht maanden aan, waardoor het treinverkeer grotendeels stilviel. Als represaille verbood rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart bovendien het vervoer van voedsel uit landbouwgebieden in het noordoosten naar het westen.

Amsterdam raakte daardoor steeds verder geïsoleerd. Winkels en rantsoenen liepen leeg, terwijl kolen, gas en elektriciteit schaars werden. Door de winterse vorst bevroren ook rivieren en kanalen, waardoor de aanvoer over water wegviel. Inwoners gingen lopend, per fiets of met handkarren naar het platteland om voedsel te ruilen. Ongeveer 40.000 Amsterdamse kinderen werden naar gezinnen in Drenthe, Overijssel, Friesland en Groningen gebracht, waar meer voedsel beschikbaar was.

Buurtcomités, kerken en vrijwilligers probeerden de nood te verlichten. In Betondorp werd in de winter van 1945 meer dan 55.000 liter warm eten bereid, terwijl in de Oostelijke Eilanden dagelijks duizenden kinderen en honderden onderduikers werden gevoed. Toch stierven in januari 1945 in Amsterdam ruim drie keer zoveel mensen als normaal. De Hongerwinter was het gevolg van een opeenstapeling van factoren: de Duitse strafmaatregelen, de staking, het stilvallen van scheepvaart, bevroren waterwegen, brandstoftekorten en jarenlange oorlogsuitputting.

Na de Duitse capitulatie op 5 mei eindigde de spoorwegstaking. De Canadezen bevrijdden Amsterdam op 8 mei 1945.