Erfgoed van de Week | NSB-boekhandel De Driehoek/Het Bolwerk (1936-1945)
In dit artikel:
Bij de verbouwing van Kalverstraat 3-5 zijn propagandamaterialen van de vroegere NSB-boekhandel De Driehoek, later hernoemd tot Het Bolwerk, aangetroffen en overgedragen aan het NIOD. De vondst kwam naar voren toen bouwpuin van de renovatie werd doorzocht: tussen het afval zat een oude verpakking van het Nederlandsch Sigaren Bedrijf ‘De Driehoek’ — de dekmantel waaronder initiatiefnemer Barend Willem (Bob) Zijfers vanaf 1936 ook nationaalsocialistische lectuur aan de man bracht. Naast verpakkingsmateriaal trof men onder meer een uitgezaagde wolfsangel (het NSB-logo), verscheurde foto’s van Anton Mussert en Adolf Hitler en een aankondiging voor een te verschijnen boek die door een bewoner was teruggestuurd met de aantekening dat hij geen post van Het Bolwerk wilde ontvangen.
Het NIOD nam de spullen in ontvangst omdat de vondsten een aanvulling vormen op het reeds volledige archief van de boekwinkel in hun collectie. Veel materiaal werd vlak na sluiting van de winkel versnipperd en weggegooid; de nu teruggevonden stukken helpen het verhaal van de winkel completer te maken. De objecten worden schoongemaakt en geconserveerd voordat ze aan het archief worden toegevoegd.
Achtergrond: Zijfers opende De Driehoek op 11 januari 1936 aan de Kalverstraat 7, met als expliciet doel nationaalsocialistische propaganda te verspreiden. De onderneming leverde vanaf het begin spanningen op; bij de opening greep de politie in vanwege ongeregeldheden en in de jaren daarna moest Zijfers geregeld etalageruiten laten herstellen na vandalisme. Ondanks die problemen breidde hij uit: in 1938 opende hij vestigingen in Den Haag en Rotterdam — de laatste werd zelfs in brand gestoken — en later werd de naam van de zaak via een prijsvraag veranderd in Het Bolwerk vanwege een eerdere eigenaar van de naam De Driehoek.
Kort na het begin van de Duitse bezetting verhuisde of breidde de winkel uit naar naastliggende panden Kalverstraat 3-5 (waar voordien het Belgisch Verkeersbureau zat). De vergrote winkel, officieel geopend op 25 november 1940, werd ingericht met wandvullende boekenkasten, leeshoeken en wanden met portretten van onder anderen Hitler en Mussert om het nationaal-socialistische karakter te benadrukken. Bij de opening waren ook hooggeplaatste nationaalsocialisten aanwezig, volgens de bron onder meer de Duitse Gestapo-top en zelfs Klaus Barbie.
De precieze impact van Zijfers’ winkels op de bredere NSB- en Duitse propaganda is moeilijk exact te bepalen. Voor de bezetting hadden dergelijke boekhandels waarschijnlijk relevanter invloed; tijdens de bezetting richtte de Duitse bezetter zelf ook uitgeverijen en verkooppunten op. Over de staat van de winkels in de laatste oorlogsjaren bestaan weinig betrouwbare gegevens. Zijfers zelf raakte in februari 1944 opgepakt op verdenking van homoseksualiteit en kreeg twee maanden cel. Na de bevrijding volgde een strengere veroordeling: vanwege zijn activiteiten voor de NSB kreeg hij een gevangenisstraf van vier jaar. Hij overleed in 1975.
De vondst is belicht in de rubriek Erfgoed van de Week van Bureau Monumenten en Archeologie, die regelmatig bijzondere archeologische en historische ontdekkingen in Amsterdam presenteert. Kalverstraat 3-5 heeft eerder al materiaal opgeleverd tijdens de verbouwing van 2023: toen werden resten van interieurafwerkingen uit 1889 en 1935 gevonden, wat de gelaagde geschiedenis van het pand zichtbaar maakt. Het NIOD blijft de centrale bewaarplaats en onderzoekspartner voor bronnen rond oorlog, bezetting en collaboratie, zodat de nu teruggevonden objecten kunnen bijdragen aan documentatie en studie van die periode.