De strijd tegen toeristenwinkels: waarom de binnenstad maar niet verandert

In dit artikel:

Dit paasweekend begint het toeristenseizoen in de Amsterdamse binnenstad officieel, maar volgens onderzoek van AT5 telt het centrum nog steeds 583 ‘toeristische’ zaken. De krant onderzoekt waarom gemeentelijke pogingen om dat aanbod in te dammen de afgelopen jaren beperkt succesvol zijn geweest.

Verandering in enkele decennia
Waar delen van de binnenstad in de jaren tachtig vervallen en onveilig waren, transformeerde Amsterdam door renovaties en groei van het bezoek. Nu trekt de stad jaarlijks ongeveer 23 miljoen overnachtingen en 14 miljoen dagbezoekers. Winkels en horeca die ooit op buurtbewoners waren gericht, veranderden geleidelijk in souvenirzaken, snacktenten en andere toeristische exploitatie. Ondernemers als Dick Thomas pasten hun assortiment aan toen vaste klanten verdwenen en toeristen de overhand kregen.

Beleidsontwikkeling en ingrepen
De gemeente begon eerst te sturen tegen monocultuur en criminogene functies: een verbod op nieuwe headshops, geldwisselkantoren en speelautomatenhallen. In 2008 volgde het ingrijpende plan 1012: sluiting van 34 prostitutieramen en 48 coffeeshops, en een stop op nieuwe laagwaardige vestigingen om leefbaarheid en kwaliteit terug te winnen. Desondanks bleek op de lange termijn weinig structureel te veranderen; verdwenen zaken werden vaak door andere toeristische ondernemingen vervangen.

Een ander kantelpunt ontstond rond 2009–2015: beleid dat ijszaken onder detailhandel plaatste leidde tot een explosie aan ijssalons en wafelshops (van 7 naar ongeveer 70). In 2016 waarschuwde het stadsbestuur dat de situatie kritiek was; in 2017 verbood de gemeente onder wethouder Kajsa Ollongren expliciet nieuwe toeristische winkels in grote delen van de binnenstad. De Raad van State bevestigde later dat Amsterdam dat mocht doen.

Waarom de maatregelen beperkt werken
- Juridische drempels: de gemeente moet handhaafbare criteria hebben om zaken te verbieden; wat precies een ‘toeristenwinkel’ is, valt niet altijd scherp te definiëren.
- Reactief beleid: de overheid loopt vaak achter trends aan; ondernemers zijn creatief en sneller dan regelgeving. De maatregel grijpt doorgaans pas in bij wat de gemeente noemt ‘explosieve groei’, zonder vast getal of eenduidige norm.
- Vervangingseffect: wanneer een zaak wordt gesloten of vergunning geweigerd, verhuist vaak een andere toeristische onderneming naar hetzelfde pand (voorbeeld: La Panetteria die moest sluiten en later plaatsmaakte voor een stroopwafelwinkel). Dat maakt structurele afname moeilijk.
- Onbedoelde effecten: een verbod op nieuwe concurrerende vestigingen kan bestaande ondernemers beschermen; zo profiteerden sommige kaaszaken van een verzadigde markt waarin uitbreiden werd geblokkeerd.
- Trage handhaving: overtredingen leiden eerst tot waarschuwingen en aanpassingen; dwangsommen of sluitingen kunnen maanden in beslag nemen.

Recente maatregelen en experimenten
In 2022 besloot de gemeente dat op 167 voormalige toeristische adressen geen toeristische winkel meer mocht terugkeren. Er lopen pilots met vergunningplicht voor bepaalde winkels (vervolg op een pilot uit 2021 in de Hoogstraat) om malafide uitbuiting en witwasrisico’s tegen te gaan. Daarnaast koopt NV Zeedijk – grotendeels in gemeentelijk bezit – panden op om een diverser bedrijfsleven te faciliteren; het fonds heeft momenteel ongeveer 5 miljoen euro en ambities om uit te breiden.

Druk vanuit buurtbewoners en sociale media
Sociale media zorgen voor nieuwe fenomens: viral zaken (TikTok-rijen) in de Negen Straatjes veroorzaken dagelijks overlast, zwerfafval en ongedierte. Actiegroepen zoals ‘Het Is Genoeg’ en bewoners als Dingeman Coumou voeren rechtszaken en handhavingsverzoeken, maar ervaren dat procedures lang duren en resultaten soms tijdelijk zijn.

Conclusie
De gemeente heeft met diverse instrumenten geprobeerd de binnenstad leefbaar te houden en de monocultuur terug te dringen. Op onderdelen is dat gelukt (bijvoorbeeld de Zeedijk), maar het totale aantal toeristische zaken blijft hoog en dynamische vervangingen, juridische beperkingen en handhavingsachterstand maken een echte ommekeer lastig. Met 583 toeristische ondernemingen in het centrum en nieuwe trends als social-media‑gedreven rijen blijft de spanning tussen economie en leefbaarheid actueel.