De Collectie | De Stomme van Kampen

In dit artikel:

Hendrick Avercamp (1585–1634) legt in Winterlandschap met schaatsers een complete winterwereld vast vanaf een hoog standpunt: een dichtgevroren rivier vol mensen die schaatsen, spelen, handelen en werken. Het tafereel combineert een overzichtelijke plattegrond met intieme, kleine scènes — kinderen die vallen en opstaan, mannen die hout vervoeren, iemand die zijn schaatsen slijpt — waardoor je als kijker telkens nieuwe verhaaltjes ontdekt. Ondanks de levendigheid van het beeld suggereert Avercamp ook de keiharde kanten van de winter: op de voorgrond eten kraaien en een hond van het karkas van een doodgevroren paard.

Avercamp, geboren in Amsterdam maar opgegroeid in Kampen, stond bekend als “de Stomme van Kampen” omdat hij doof was en weinig sprak. Zijn vader was apotheker; zijn moeder leerde hem schrijven, maar Avercamp vond in tekenen een beter middel om zich uit te drukken. In Kampen kreeg hij de eerste schilderlessen van een lokale schilder; na het overlijden van zijn mentor (en later van familieleden door de pest) verhuisde hij op 18‑jarige leeftijd naar Amsterdam. Daar werkte hij onder Pieter Isaacsz en raakte hij vertrouwd met Zuidnederlandse landschapschilderkunst — vooral Pieter Bruegel de Oude — wat zijn aandacht voor gedetailleerde, verhalende landschappen aanwakkerde.

Avercamp ontwikkelde zich als de eerste Noordnederlandse kunstenaar die zich bijna uitsluitend op ijsgezichten toelegde. Zijn werk onderscheidt zich door nauwkeurige observatie en sociale volledigheid: rijk en arm, jong en oud vermengen zich op het ijs zonder hiërarchie, wat het schilderij tot een levendig sociaal portret van de 17e‑eeuwse winter maakt. Zijn eigen doofheid lijkt hem extra scherp te hebben gemaakt in het zien van menselijke gedragingen; zo werd een enkel paneel het toneel van talloze kleine drama’s en komische momenten.

Het schilderij hangt in het Rijksmuseum en blijft vier eeuwen later nog immer fascineren door de combinatie van detail, maatschappelijke waarheid en een sfeer die bijna hoorbaar lijkt, ook al hoorde de maker zelf nooit.