De Collectie | De leprozen van Lazarus

In dit artikel:

In middeleeuws Europa werden leprozenhuizen opgericht om mensen met lepra te isoleren; de ziekte verspreidde zich vanaf de Romeinse veroveringen en de kruistochten snel over het continent. Lepra tastte zenuwen aan, veroorzaakte verlammingen, gevoelloosheid, grote wonden en verminkingen en werd door velen gezien als een goddelijke straf — tegelijk geloofde men dat besmetten na de dood direct de hemel kon brengen, zoals in het bijbelse verhaal van Lazarus.

In Amsterdam werden leprapatiënten verplicht ondergebracht in het Sint Antoniegasthuis op de hoek van de Jodenbreestraat en de Lazarussteeg, rond de huidige plek van het Mr. Visserplein; het huidige Waterlooplein heette vroeger Leprozenburgwal. Een jaarlijkse uitzondering op de isolatie was Koppertjesmaandag (de eerste maandag na Driekoningen), wanneer de leprozen in een optocht over de Dam mochten — soms lopend, soms in sledes.

Het huis werd bestuurd door een groep regenten en regentessen, een binnenvader, binnenmoeders en overige medewerkers. Kunstenaar Werner van den Valckert portretteerde de vier regenten en de binnenvader in het schilderij ‘Vier regenten en de binnenvader van het leprozenhuis te Amsterdam’; op tafel liggen documenten en attributen van bestuur, en achter hen is in reliëf het verhaal van Lazarus afgebeeld. De regenten zijn bij naam bekend: Sieuwerd Sem (later een van de rijkste Nederlanders van de 17e eeuw), Hendrick van Bronckhorst, Ernst Roeters en Dirck Vlack; de binnenvader blijft onbekend.

Ironisch genoeg was het Leprozenhuis zelf welvarend: inkomsten kwamen van proveniers (mensen die verblijf kochten), visserij en bezit van voormalige kloostergoederen en land. De regenten bleken zuinig met die rijkdom en moesten door het stadsbestuur meerdere keren gedwongen worden om andere armeninstellingen financieel te ondersteunen — een scherpe tegenstelling met de boodschap van delen in het Lazarus-verhaal dat op hun eigen bestuursstuk te zien is. Regentenportretten als dit leverden schilders doorgaans goede inkomsten op.