De beste landschapsschilder van Nederland woonde in Amsterdam en heeft geen gezicht
In dit artikel:
Jacob van Ruisdael behoort tot de grootste landschapschilders van de Gouden Eeuw, maar zijn persoonlijk leven blijft grotendeels in nevelen gehuld: er zijn geen brieven of portretten van hem en zelfs geboortedatum en sterfplaats zijn onzeker. Vermoedelijk werd hij rond 1628–1629 in Haarlem geboren in een kunstenaarsgezin; zijn oom Salomon van Ruysdael was eveneens een bekend landschapsschilder.
Al op jonge leeftijd toonde Van Ruisdael uitzonderlijk talent. Rond 1643 trad hij in bij het Haarlemse Sint-Lucasgilde en nam hij vroeg de zorg voor het vak en gedeeltelijk voor het gezin op zich — zijn vader werkte als lijstenmaker en had geen vetpot. Rond 1656 vestigde hij zich in Amsterdam, waar hij burgerrechten verwierf en door vooraanstaanden werd gewaardeerd. Onder zijn opdrachtgevers waren de invloedrijke broers Cornelis en Andries de Graeff; hij leverde ook werk voor het nieuwe stadhuis (het latere Paleis op de Dam). Daarnaast leidde hij Meindert Hobbema op, een wees die hij eerst huisvestte en later als leerling inwijdde in het schildersambacht.
Kunsthistorisch valt Van Ruisdael op door de combinatie van scherp waarnemingsvermogen en een krachtige, vaak melancholieke expressie. Zijn bossen, rivieren, molens en dorpen zijn minutieus weergegeven, maar de luchten en wateren dragen ook een emotionele lading die reflectie en vergankelijkheid oproept. Die melancholie wordt door deskundigen soms gezien als spiegel van de kunstenaar zelf: een zitten met eenzaamheid en onzekerheid. Van Ruisdael bleef ongehuwd en gaf zorg aan zijn vader; rijk werd hij niet, al verdiende hij beter dan diens lijstenmakerij.
Een van zijn bekendste werken, De molen bij Wijk bij Duurstede, illustreert zijn precisie en compositorische kracht: de diagonaal van de rivier, de plaatsing van molen, kasteel en kerktorens, en levendige hemel- en waterreflecties creëren een dynamisch maar evenwichtig beeld waarin mens en landschap in onderlinge samenhang verschijnen.
Na zijn dood raakte Van Ruisdael enige tijd vergeten, maar vanaf de 19e eeuw werd hij door buitenlandse kunstenaars herontdekt en sindsdien erkend als dé meester van het Nederlandse landschap. Zijn werken bevinden zich in topcollecties wereldwijd — met grote aantallen in onder meer het Rijksmuseum, de National Gallery in Londen en het Hermitage — en bereiken heden ten dage miljoenenprijzen. Toch blijft veel van de man achter die meesterwerken ongewis; zijn gezicht en veel biografische details zijn onbekend gebleven.